Da li želite da preuzmete Nedeljnik android aplikaciju?

DA | NE

Le Monde

Svet

U Libiji nije haos, tamo je rat

Intervencija zapadnih zemalja u Libiji 2011. opravdavana je potrebom da se podrže demokratske snage u zemlji. Iako je njihovo učešće znatno doprinelo padu režima Muamera Gadafija, oslobođena Libija pretvorila se u noćnu moru Zapada
Piše Patrik Haimzadeh, foto Profimedia
Datum: 02/03/2016

U Libiji nije haos, tamo je rat

Foto Profimedia

Ko se još seća kratke posete Libiji Nikole Sarkozija i Dejvida Kamerona 15. septembra 2011? Francuski predsednik tom prilikom je pozvao stanovnike Bengazija da "pokažu novu hrabrost, hrabrost oproštaja i pomirenja". Prema francuskim medijima, taj trijumfalni govor uveličao je pobedu u ratu koji je NATO vodio protiv režima Muamera Gadafija.

Gotovo četiri godine kasnije stiglo je vreme za razočaranje i zabrinutost. Libija je, izložena političkoj nestabilnosti i oružanim sukobima suparničkih frakcija, na rubu urušavanja. Nivo bezbednosti se neprestano snižava. Francuska je, na primer, u julu 2014. godine morala noću i pod zaštitom svojih specijalnih snaga da evakuiše ambasadu. Otada francuski ministar odbrane Žan Iv Le Drijan i njegova italijanska koleginica Roberta Pinoti redovno spominju mogućnost nove vojne intervencije protiv grupa odanih takozvanoj Islamskoj državi (ISIS). Brojni novinari koji obično vrlo kratko borave na licu mesta, sada situaciju opisuju kao "haotičnu", nakon što su koristili suprotnosti poput "demokratija protiv diktature", zatim "paravojske protiv civilnog društva" te "islamisti naspram liberala". Njihovi semantički odabiri proizlaze iz nesposobnosti ili odbijanja da se razumeju zbivanja. Oni takođe svedoče o nedostatku analitičkog aparata koji bi vodio računa o identitetima prisutnih aktera i o racionalnoj logici njihovih strategija i načina delovanja.

Svako promišljanje libijske budućnosti mora se vratiti na zbivanja koja su dovela do Gadafijevog pogubljenja, onoga što službena istorija naziva "revolucijom". Mada ne možemo poreći pojavu revolucionarnog momenta u više gradova, među ostalim i u Bengaziju u februaru 2011, u stvarnosti se zemlja nakon nekoliko dana narodnog ustanka, koji je ubrzo postao vojni, survala u građanski rat. Osam meseci bratoubilačkog sukoba, zajedno s direktnim uplitanjem stranih sila, dovelo je do pada Gadafijevog režima. Taj pad, jedini zajednički politički cilj tadašnjih pobunjenika, jedina je "revolucionarna" stvar u tim događajima. Iz njih nije mogao proizaći nikakav stabilni društvenopolitički poredak. Razlog tome je preporod "primarnih identiteta", koje su oblikovale i definisale lokalne pripadnosti i partikularizmi svojstveni svakoj etničkoj ili plemenskoj grupi i podgrupi u zemlji.

Uprkos političkoj praksi utemeljenoj na klijentelizmu i regionalizmu, Gadafijev režim je sa svojom nacionalističkom i antiimperijalističkom retorikom doprinosio izgradnji nacionalnog identiteta, koji se u građanskom ratu razleteo na komadiće. Pad režima je obnovio stara lokalna suparništva, zaoštrio podele između ustanika i oživeo tradicionalne opozicije između centra i periferije. Gomilanje oružja svih kalibara i pribegavanje nasilju kao načinu rešavanja sukoba pogoršali su situaciju. Zameci libijske države i regularne vojske, uspostavljeni u vreme Gadafijeve vladavine, nestali su zajedno s njim. Nova formalna struktura s monopolom na legitimno nasilje nije mogla da nastane zbog suparništva među gradovima, frakcijama i regijama. Politička težina tih entiteta merila se samo brojem i naoružanošću njihovih katiba (borbenih jedinica), sastavljenih od 200 do 500 vojnika.

Samo nekoliko sedmica posle Gadafijeve smrti 20. oktobra 2011, mnoštvo manjih lokalnih sukoba izbilo je po čitavoj teritoriji Libije. Revolucionarne ili postrevolucionarne paravojske, tada procenjene na osamdeset hiljada ljudi, jagme se za lokalnu vlast, kontrolu nad teritorijom i prihode od prekograničnog šverca. Jedna za drugom, vlade nemaju drugog izbora nego da se oslone na te jedinice da bi doskočile problemu nedostatka službene vojske i policije. Najjače među tim oružanim grupama, posebno ako su neumešane u lokalne sukobe, bile su slane na lice mesta da ograniče nivo nasilja, s vrlo različitim rezultatima.

Paralelno s ovim neprestanim lokalnim oružanim sukobima, u Tripoliju se odigrava borba unutar Generalnog nacionalnog kongresa, parlamenta izabranog 6. jula 2012. Radi se o borbi za vlast između dve frakcije koje se postepeno radikalizuju. Prvu, koja se proglasila "liberalnom" ili "nacionalističkom", zapadni mediji opisuju kao "sekularnu". U njoj su uglavnom poslovni ljudi, kadrovi bivšeg režima bliski "reformističkom" pokretu koji je 2005. započeo Gadafijev drugi sin Saif al-Islam, i bivši državni službenici koji su prebegli na početku ustanka. Druga frakcija, prema protivnicima i stranoj štampi "islamistička", zapravo ne uključuje samo islamističke krugove, tj. političku struju koja se zalaže za uspostavljanje ustava utemeljenog na šerijatu. Budući da su u bivšem režimu islamisti predstavljali glavnu strukturisanu opoziciju, ta struja zaista uključuje veliki broj dugogodišnjih protivnika režima, no u njoj su i predstavnici Misrate, grada s jakim revolucionarnim ugledom, i drugih obalskih, tradicionalno trgovačkih gradova regije Tripolitanije, naročito Zauije i Zuare.

 

Linije podele

 

Osim podele na religiozne i sekularne, nazire se još jedna: elite koje su služile bivšem režimu i stari nacionalistički egzilanti protiv nove generacije islamističkih boraca iz zemlje i inostranstva. Obe frakcije se oslanjaju na moćne paravojske: "nacionalistička" na one iz grada Zintana, a "islamistička" na one iz Misrate. Svaka paravojna formacija zauzima u Tripoliju strateške položaje, poput aerodroma, raskršća u središtu grada ili prilaza institucijama i velikim hotelima. Takvim prisvajanjima prostora mogu vršiti pritisak na odluke Kongresa ili privremene vlade.

Godina 2014. započela je u takvoj atmosferi: slab i podeljen centar te periferija kojom vladaju lokalne sile. Zemlja se podelila na mnoštvo entiteta kojima upravljaju lokalna veća, uglavnom povezana s paravojskama. Velike etničke grupe - Tuarezi s juga, Berberi s planina Nafusa, Tubu s juga i jugoistoka - deluju u skladu sa svojim interesima, mada su ponekad među sobom podeljene, kao što je bio slučaj i tokom građanskog rata 2011. godine. Tako se interne podele i odanost jednoj ili drugoj od suparničkih frakcija u Tripoliju ocrtavaju prema lokalnim, čak i mikrolokalnim kriterijumima.

Kao i 2011, jedan od faktora su i generacijske razlike. Na primer, u zajednicama Amaziga s planina Nafusa seoske starešine, iz straha od moguće osvete arapske većine, ne žele da se opredele ni za jednu od suparničkih frakcija iz Tripolija. Ali ne mogu da spreče brojne mlade da se priključe "nacionalnim mobilnim snagama", moćnoj paravojsci sastavljenoj pretežno od Amaziga koji podržavaju navodno "islamističku" frakciju. Njihov angažman se ne objašnjava sklonošću bilo kakvom obliku političkog islama, nego snažnim antagonizmom koji postoji između amazigskog stanovništva s planina Nafusa i njihovih arapskih suseda iz grada Zintana.

Dodatna linija podele, koja se ne kosi nužno s ostalima, polako se ocrtava i između stanovništva beduinskog porekla ili onog koje se prepoznaje kao takvo te stanovništva s gradskom i trgovačkom tradicijom. Kod prvih, tradicionalne klanske i plemenske strukture su izraženije, politički islam nije baš uzeo maha, što ih onda uglavnom povezuje s "liberalnom" frakcijom. Što se tiče drugih, projekat nacionalne izgradnje koji je podstakao razvoj političkog islama kod njih je tradicionalno bolje ukorenjen, zbog čega se opredeljuju za "islamističku" stranu. Taj antagonizam izaziva sukobe katkad i unutar iste četvrti. U Bengaziju, primera radi, 40 posto stanovništva potiče iz trgovačkih gradova Tripolitanije (Misrate, Zauije, Tripolija). Ostalih 60 posto smatraju se Beduinima i uglavnom su pripadnici devet istorijskih plemena Kirenaike, zvanih Saadijci. Takva podela, koju određuje poreklo i autohtonost na nekoj teritoriji, podstakla je stanovnike koji se pozivaju na beduinsku tradiciju da se pridruže "nacionalističkoj" struji iz neprijateljstva prema stanovništvu poreklom iz Misrate, većinski naklonjenom "islamističkoj" strani. Takvim susedskim odnosima nedostajao je samo okidač da se pretvore u nasilje, štaviše, u nekim slučajevima u "etničko čišćenje".

Katalizator se pojavio u liku penzionisanog generala Halife Haftara (72). Taj nekadašnji Gadafijev oficir prebegao je 1983. u SAD. Vratio se u Libiju u martu 2011, nakon početka ustanka. Sigurno nadahnut vojnim udarom maršala Abdela Fataha al-Sisija u Egiptu, general 16. maja 2014. pokreće operaciju "Dostojanstvo", navodeći za njen cilj "iskorenjivanje islamista". Isti dan zapoveda bombardovanje položaja islamističke brigade u Bengaziju. General Haftar oslanja se na bataljon specijalnih snaga iz Bengazija i na vazduhoplovstvo, a oni se većinom sastoje od kadrova bivšeg režima koji su prebegli u pobunjeničke redove 2011, od brigada regrutovanih u velikim saadijskim plemenima i od katiba povezanih s autonomistima iz Kirenaike.

Ofanziva počinje u Bengaziju protiv paravojski bliskih različitim strujama političkog islama. Prva neposredna posledica: te paravojske, od kojih su neke dotad bile međusobno neprijateljske, proglašavaju sveti savez protiv svog zajedničkog neprijatelja. U Tripolitaniji pak paravojske iz Zintana pridružuju se operaciji "Dostojanstvo" i napadaju Kongres 18. juna, okončavši time već krhki proces političke izgradnje koji je započeo dve godine ranije. Brzo reagujući na taj napad, Haftarovi protivnici se okupljaju oko "islamističke" frakcije koja je predstavljala većinu u Kongresu. Ona se oslanja na koalicijske snage pod imenom "Libijska zora", uglavnom sastavljene od velikih "revolucionarnih" brigada iz Bengazija, Tripolija, Zauije, Garjana i Zuare.

 

Crni bilans

 

Na lokalnom nivou, politički i vojni akteri, kao i lokalne zajednice, iznova zauzimaju pozicije u skladu sa svojim vlastitim interesima i drevnim neprijateljstvima. Tako se pleme Mašašija, tradicionalni neprijatelj plemena Zintan, opredeljuje za Libijsku zoru. Druga plemena iz Tripolitanije (Varšefana, Nauil, Sian), koja su dugo predstavljala bastione gadafizma, 2011. godine pridružuju se generalu Haftaru takođe iz suštinski lokalnih motiva koji se preklapaju i s linijom podele iz rata između pobunjenika i lojalista 2011. godine. Na jugu, kad je deo plemena Tubu stao na Haftarovu stranu, neke tuareške grupe odgovorile su na to okretanjem suprotnoj strani. Uz izuzetak nekadašnjih velikih gadafističkih bastiona, gradova Sirta i Bani Valida, koji odbijaju da se opredele, ono od čega su mnogi strahovali još 2011 - fitna ("podela") - proteže se širom zemlje. Daleko od toga da je, kao što je početno najavljivao, ponovo uspostavio red, general Haftar ubrzano gura zemlju u "drugi građanski rat". Kao i 2011, svaki entitet je sebi zacrtao cilj apsolutne pobede nad drugim.

Mesec dana posle pokretanja Haftarove operacije, 25. juna 2014, pod pritiskom "međunarodne zajednice" koja u tome vidi mogućnost jačanja legitimiteta izabranog tela, odigravaju se parlamentarni izbori. Službeni odaziv je tek 18 posto (zapravo nesumnjivo manje). Iako je isprva trebalo da zaseda u Bengaziju, novi parlament se na kraju smešta u Haftarovo uporište, grad Tobruk. Od 188 poslanika (u teoriji 200), samo 122 prisustvuju konstitutivnoj sednici 4. avgusta jer je bojkotuju neki od poslanika poreklom iz zona suprotstavljenih generalu. Parlament imenuje privremenu vladu koja se smešta u Al Bajdu, drugom generalovom uporištu. Paralelno u Tripoliju, koji je od 23. avgusta 2014. pod kontrolom koalicije Libijske zore, članovi bivšeg Generalnog nacionalnog kongresa imenuju sopstvenu vladu "nacionalnog spasa", optužujući - ne bez osnove - izabrani parlament da se selidbom u Tobruk udružio s generalom Haftarom.

Junski izbori samo su pogoršali krizu jer sada obe strane pretenduju na legitimitet vlasti. Kao i 2011, zapadne države i arapski saveznici generala Haftara (Egipat, Ujedinjeni Arapski Emirati koji ga vojno podržavaju, Saudijska Arabija) brzo su odabrali stranu. Tako nije došlo ni do kakvog protesta protiv majske akcije "iskorenjivanja", ne računamo li apel američke ambasadorke u Libiji da se "poštedi civilno stanovništvo". Štaviše, sve navedene zemlje priznale su parlament u Tobruku kao jedinog "legitimnog predstavnika" libijskog naroda od 4. avgusta. Ta pristranost bi mogla da zaoštri tenzije i ohrabri ekstremiste obe strane.

Deset meseci od početka tog "drugog građanskog rata" u Libiji, situacija ne deluje optimistično. Premda je teško ustanoviti bilans borbi na nacionalnom nivou, medicinske službe u Bengaziju navode više od pet hiljada mrtvih od avgusta 2014. Za grad od 800.000 stanovnika i s obzirom na mnoge nestale, od kojih je određeni broj verovatno ubijen, to je popriličan broj. Osim intenzitetom borbi teškim naoružanjem između naoružanih grupa, taj visoki broj objašnjava se i pojavom sukoba "u zajednici", između stanovnika gradova, štaviše četvrti, s obzirom na njihovo poreklo. Broj raseljenih osoba, u zemlji s oko šest miliona stanovnika, Agencija Ujedinjenih nacija za izbeglice pak procenjuje na oko 400.000.

Takozvana Islamska država, čiji su se brojni libijski borci u jesen 2014. vratili u Libiju da bi se borili protiv generala Haftara, utvrđuje svoj položaj u Derni nauštrb lokalnih islamističkih grupa koje su pošle u Bengazi da se bore. Isto tako, uspela je da svoje borce ubaci u nekadašnje Gadafijevo uporište, grad Sirt, koji su napustila plemena iz Misrate koja su ga držala od oktobra 2011. godine. Malo-pomalo, ISIS se koristi građanskim ratom kako bi ojačao, iako i danas u libijskom društvu uživa vrlo ograničenu podršku.

Nastavak ovog sukoba u kojem nijedna od dveju strana nije sposobna da pobedi, kao i razaranje društvenog tkiva koje iz njega proizlazi, prete budućnosti Libije kao nacije. Iako niko zvanično ne zahteva podelu zemlje, možemo da se zapitamo kako će Libijci ponovo izgraditi zajednički život. Suprotno argumentima pristalica još jedne strane vojne intervencije, koja bi samo pogoršala građanski rat, jedan od puteva koje valja istražiti nagoveštava i čin posebnog izaslanika UN Bernardina Leona. On strpljivo i u granicama mandata koji mu je poverio Savet bezbednosti nastoji da u nacionalni dijalog uključi sve strane, pa tako i lokalne aktere i pojedine vođe paravojski. Taj diplomatski put pogoduje pronalasku političkog rešenja u vreme kad je pristalica vojnog rešenja, kako unutar tako i izvan Libije, još uvek mnogo.

 

 

ANTRFILE 1

 

Četiri godine sukoba

 

 

2011.

16. februara 2011 - prvi protesti u Bengaziju

27. februara - osnivanje Nacionalnog prelaznog veća (NTC)

19. marta - početak NATO-ovog bombardovanja

21. avgusta - pad Tripolija

20. oktobra pogubljen Muamer Gadafi

 

2012.

6. marta 2012 - osnivanje Nacionalnog veća Kirenaike i proglašenje nezavisnosti te pokrajine

20. aprila - sukobi između oružanih grupa u regiji Kufra

7. jula - prvi parlamentarni izbori

11. septembra - napad na američki konzulat u Bengaziju: poginuo američki ambasador u Libiji Kristofer Stivens

 

2013.

7. februara 2013 - mirovni pregovori u Tripoliju između vođa plemena Tubu i Zuvaja

10. oktobra paravojska zatočila premijera Ali Zeidana

24. oktobra plemena i lokalne grupe Kirenaike jednostrano proglašavaju nezavisnost te pokrajine

16. novembra u Tripoliju opšti štrajk protiv brutalnosti oružanih skupina

18. novembra paravojske Misrate, Gharyana, Jadua, Naluta i Rajabana, kao i brigade Al-Kaakaa i Al-Sauaek iz Zintana i Nauasija, predaju deo svog oružja vladi

 

2014.

18. januara 2014 - sukobi između suparničkih paravojski u Sabhi: parlament proglašava vanredno stanje

20. februara - izbor šezdeset članova Ustavotvorne skupštine

16. maja - početak ofanzive generala Halife Haftara na islamističku frakciju

25. juna - prevremeni parlamentarni izbori

28. jula naoružana islamistička grupa Ansar al-Šaria preuzima kontrolu nad Bengazijem

14. avgusta Bernardino Leon imenovan je za specijalnog izaslanika generalnog sekretara UN za Libiju

17. septembra u Tobruku osnivanje vlade suprotstavljene onoj koja zaseda u Tripoliju

4. oktobra ISIS preuzima kontrolu nad Dermom

 

2015.

14. januara 2015. u Ženevi počinju pregovori između dve libijske vlade

15. februara egipatska avijacija bombardovala je ISIS-ove položaje

5. marta u Maroku repriza pregovora između vlade iz Tobruka i vlade iz Tripolija


Ukupno komentara: 0



Sva polja su obavezna.