Da li želite da preuzmete Nedeljnik android aplikaciju?

DA | NE

Sećanje

Preuređenje "Slavije", ili sve sahrane Dimitrija Tucovića

Odluka Skupštine grada Beograda da se sa Slavije izmeste zemni ostaci Dimitrija Tucovića ponovo je pokrenula lavinu pitanja o životu, smrti i kontroverznim političkim stavovima srpskog socijaldemokrate. Od momenta Tucovićeve pogibije sa njegovim likom i delom su se na različite načine naučno i politički poigravali političari, naučnici i novinari, a njegovo telo je više puta pod krajnje neobičnim okolnostima sahranjivano
Piše prof. dr Milorad Đoković
Datum: 30/03/2016

Preuređenje "Slavije", ili sve sahrane Dimitrija Tucovića

U srpskoj istoriji mali je broj značajnih ličnosti koje su osvetljene na pravi način, bilo zbog lenjosti duha, površnosti istraživača ili adaptiranja njihove uloge dnevno-političkim potrebama, bez uvažavanja činjenica i duha vremena u kome su živele. Izgleda da je takva sudbina nepravedno zadesila i Dimitrija Tucovića (1881-1914), vođu Socijaldemokratske partije Srbije, čoveka koji je bio među najobrazovanijim Srbima svoga vremena, humaniste koji je bio patriota sa kosmopolitskim shvatanjima.

Sasvim neopravdano i bez argumenta Tucoviću se prigovara da je bio protiv rata i militarizma, dovodeći Srbiju u položaj da Veliki rat dočeka vojnički nespremna. On je tvrdio da buržoaska politika velikih sila vodi u osvajanje i želeo je po svaku cenu da se izbegne krvoproliće i rat. U tekstu "Pretorijanstvo ili demokratija" tvrdi da parlamentarna demokratija kao i vojni faktor služe interesima buržoazije. U pogledu njegovog patriotizma, dovoljno je reći da je u Prvom balkanskom ratu 1912. godine učestvovao u krvavim borbama kod Bujanovca, Kumanova, Prilepa i Bitolja, i da je tom prilikom predložen da dobije Zlatnu medalju, ali je to odbio zbog čega je morao ići na raport kod komandanta divizije. Posle pobede nad Bugarima u Drugom balkanskom ratu Tucović je takođe odlikovan, ali je to ponovo odbio uz obrazloženje da je nezadovoljan odlukom komande da nijedan vojnik koga je on predložio nije dobio odlikovanje. O svome odnosu prema odlikovanjima pisao je ocu Jevremu, kao i u Ratnom dnevniku.

Glasajući protiv ratnih zajmova u Narodnoj skupštini preko svojih poslanika Dragiše Lapčevića i Triše Kaclerovića, nadao se da će na internacionalnom nivou uticati na socijaldemokratske partije Evrope da spreče rat, ali se to nije dogodilo. Kada je već počela mobilizacija, iako je mogao da bude u pozadini, on se odmah javio u Vranje 26. jula 1914. godine u Prvi pešadijski puk Moravske divizije.

Neposredno uoči napada Austrougarske na Srbiju, Tucović je rekao: "Ovaj rat je nametnut Srbiji sa strane imperijalističkih sila Austrougarske i Nemačke. Braneći Srbiju mi branimo našu narodnu samostalnost i sve naše političke slobode i demokratske tekovine u njoj... I zato ja kao i svi ugledni članovi pokreta, sposobni za borbu, moramo biti u boračkim jedinicama." Njegovo patriotsko ponašanje nije slomio režim koji ga je zbog tekstova u Radničkim novinama nekoliko meseci ranije držao u vojnom zatvoru na Kalemegdanu. Neposredno pred odlazak na front, Tucović se susreo sa Zofkom Kveder Demetrović, književnicom iz Zagreba, kojoj je rekao da se od nje oprašta i da se više nikad neće videti, što je ona zabeležila u romanu Hanka. U pismu ocu Jevremu piše da odlazi na front "da deli sudbinu koja prati ceo narod...".

U svitanje 20. novembra 1914. godine, u jeku Kolubarske bitke, petog dana ogorčenih borbi između srpske i austrougarske vojske, na Vrače brdu u selu Ćelije, poginuo je vođa Srpske socijaldemokratske partije Dimitrije Tucović, rezervni poručnik, komandir voda Prvog pešadijskog puka Moravske divizije. Od momenta Tucovićeve pogibije sa njegovim likom i delom su se na različite načine naučno i politički poigravali političari, naučnici i novinari, a njegovo telo je više puta pod krajnje neobičnim okolnostima sahranjivano, što ekskluzivno Nedeljnik objavljuje.

Sve je počelo njegovom smrću. Prosto je neverovatno da je Tucović pogođen samo jednim metkom koji je prošao kroz džep bluze, oštetio ratni dnevnik (Drugu svesku), pa onda, pravo u srce. Niko neposredno nije optužen za njegovo ubistvo, ali će pesnik Jovan Dučić zapisati da je Tucović "ustreljen u trideset i trećoj godini", a Nikola M. Popović će dvadeset godina kasnije napisati: "Bilo, kako bilo... Tucović je jednim jedinim metkom pogođen." Zanimljivo je da je novinar i urednik Dušan Popović dva dana kasnije u Radničkim novinama napisao da je "jedna granata raznela Dimitrija Tucovića", što nije bilo tačno.

Na mrtvog Tucovića je prvi naišao dr Živko Topalović, ađutant Prvog puka Moravske divizije koji je poslao komordžiju sa konjem da izvuče njegovo telo iz vatrene zone radi sahrane. Aleksa Jovanović, kapetan II klase, čim je za pogibiju saznao, pozvao je Vlajka Martinovića koji je u četi bio poznat kao socijalista da ode i sahrani svoga vođu. Tada je Martinović, prema sopstvenom kazivanju, opazio trojicu vojnika od kojih je jedan vodio konja, a "dvojica sa strane su pridržavala ogroman ljudski leš".

Začuo je kako jedan od vojnika glasno kuka. "Imao sam šta i da vidim, licem okrenutim nebu, otvorenih očiju, preko samara prebačen, visio je na jednu i drugu stranu mrtav Tucović", zabeležio je Martinović. Iako su dobili naređenje, uz saglasnost pukovskog sveštenika da se poginuli oficir sahrani na groblju u Šušnjaru, posle kraće prepirke sa sveštenikom Martinović je doneo odluku da se sahrana obavi ispod jednog velikog hrasta, na putu od Lazarevca do Rudnika, smatrajući da je to bila pokojnikova želja. Kada je raka bila gotova, pristupilo se pretresu odela u kome su bile "tri pisaljke, jedna pljosnata bočica sa palidrvcima, prostreljen ratni dnevnik, jedna novčanica od deset dinara i više ništa". Martinović je na hrastu bajonetom urezao reči: "Ovde počiva Dimitrije Tucović socijalistički borac za narodna dela". Interesantno je Martinovićevo zapažanje da u trenutku pogibije Tucović nije imao oficirsku uniformu, već obično vojničko odelo, ne želeći da se razlikuje od svojih drugova kojima je bio nadređen. Pet decenija kasnije pojavilo se jedno drugo delo u kome je autor tvrdio da je četni bolničar Adam Čitaković, rodom iz Rogačice, na predlog pukovskog lekara dr Dragutina Vladisavljevića, bajonetom na hrastu urezao zapis: "Ovde leži radnički vitez!" Bila je to privremena i prva humka za poginulog Tucovića. U postojanje hrasta sa izbledelim natpisom lično se uverio autor teksta kada je svojevremeno pisao o srpskom ratniku za Politiku ekspres. Ovih dana prilikom rekonstrukcije mesta na kome je ukopan Tucović, naš vodič Slobodan Živanović, meštanin Šušnjara, odveo nas je u podnožje Vrače brda, pokazujući gde je bio hrast koga godinama više nema.

Kao u trileru sledili su događaji vezani za smrt Dimitrija Tucovića. Čim je saznao da je na brzinu sahranjen čovek koji je zastupao interese radnika i seljaka, Milenko Marković, stolar iz Lazarevca, napravio je sanduk za mrtvog Tucu i uz pomoć meštana Šušnjara ga sahranio na lokalnom groblju, o čemu postoji zapis Čedomira Popovića u knjizi Na ivici zaborava. Posle povlačenja srpske vojske preko albanskih gudura, došla je naredba okupacionih vlasti da se poginuli vojnici u Kolubarskoj bici sahrane u zajedničku grobnicu na vojničkom groblju u Lazarevcu i u podnožju Vrače brda. U odvojenim sanducima, sa imenima poginulih, među trinaest tela oficira, bio je i Dimitrije Tucović, čiji su ostaci iz groblja u Šušnjaru izvađeni i sahranjeni 1916. godine na vojničkom groblju u Lazarevcu, u današnjoj ulici Kneza Stanoja. Bila je to njegova treća sahrana kojoj je značaj dao Milisav Gavrilović, podigavši noću, u strogoj tajnosti, kameni spomenik sa natpisom "Dimitrije Tucović poginuo 1914. god.".

Pošto su zemni ostaci poginulih srpskih i austrougarskih vojnika iz Prvog svetskog rata počivali na vojničkom groblju, odlukom Ministarstva pravde Kraljevine Jugoslavije od 25. jula 1939. godine (br. 71069/XII), počela je ekshumacija i prenos u Crkvu Svetog Dimitrija sa kriptom u Lazarevcu. U specijalnom metalnom sanduku br. 3 bili su smešteni Tucovićevi posmrtni ostaci, kao i njegove lične stvari u posebnom sanduku.

S obzirom na to da komunisti posle Drugog svetskog rata nisu imali ideološku perjanicu dostojnu međunarodnog ugleda, Milovan Đilas je objavio tekst "Srbija i Arbanija", sa svojim predgovorom, da bi Dimitrija Tucovića prisvojio kao ideološki uzor. Tako je socijalista i socijaldemokrata preko noći postao komunista, jer su se pojedini njegovi stavovi o odnosu srpske vojske prema Arbanasima odlično uklapali u komunistički stereotip o velikosrpskom nacionalizmu. Komunistička partija Jugoslavije je samo privremeno dozvolila da se krajem 1945. godine registruje Socijaldemokratska partija Jugoslavije, koju je ubrzo zabranila, ali je oberučke prihvatila Tucovićevo delo i ličnost. U spornom tekstu koji pažljivo treba čitati, Tucović je osuđivao pokušaj Srbije da preko Albanije izađe na more, smatrajući da je to mogla da uradi preko Crne Gore. Tom prilikom nigde nije podržavao separatistički pokret Albanaca koji u to vreme nisu imali državnost, smatrajući da dva naroda mogu "bratski živeti, naslanjati se jedan na drugog i zajednički se boriti od zajedničke opasnosti".

Josip Broz Tito je na V kongresu KPJ 1948. godine Tucovića označio kao "najdoslednijeg marksistu, koji je vodio oštru borbu protiv onih ljudi u redovima socijaldemokratije koji su se zalagali za saradnju sa buržoazijom". Titov govor je zapravo bio poziv partijskoj birokratiji da se po peti put, na 35. godišnjicu Tucovićeve smrti njegovi posmrtni ostaci iz kripte Crkve Svetog Dimitrija u Lazarevcu premeste i sahrane na Gradskom trgu Slavija u Beogradu, što je verovatno jedinstven slučaj u svetskoj istoriji da se toliko puta "sele" zemni ostaci jednog političara. Ubrzo su usledili brojni naučni simpozijumi na kojima se govorilo o liku i delu Dimitrija Tucovića, što je izazvalo reagovanje dr Živka Topalovića, vođe Socijalističke partije Jugoslavije, saradnika Draže Mihailovića, koji je u Londonu 1960. godine objavio knjigu Slom demokratije. Govoreći o Komunističkoj partiji Jugoslavije on kaže: "Oni veličaju tri mrtva sekretara - Radovana Dragovića, Dimitrija Tucovića i Dušana Popovića, sa čijim idejama nemaju ništa zajedničko...", jer oni žele da "sebe vežu za slavnu prošlost srpske socijaldemokratske stranke i budu njeni naslednici". Osvrćući se na kongres u Vukovaru u junu 1920. godine Topalović ističe: "Mi smo bili prva Socijalistička partija u Evropi napadnuta iznutra, od komunističkih terorista."

Sve okolnosti šestog sahranjivanja Dimitrija Tucovića, izuzetne ličnosti u demokratskoj tradiciji srpskog naroda, poliglote, intelektualca koga je uvažavao svet, treba promišljeno sagledati, tako da se izbegnu bilo kakve političke manipulacije njegovim likom i delom, koji još od nauke nisu dobili adekvatan odgovor.

 


Ukupno komentara: 0



Sva polja su obavezna.