Da li želite da preuzmete Nedeljnik android aplikaciju?

DA | NE

Velike priče

Nedeljnik

Demografska istorija Srba: Bio je to dug put na severozapad

Gledano kroz dug vremenski horizont, srpski narod se preselio na sever i zapad, ostavljajući južni deo nekada srpskih etničkih prostora. Ovakvo pomeranje čitave populacije je vrlo retko, mada je interesantan primer pomeranja Jermena koji su u jednom periodu svoje istorije čak imali državu na obalama Mediterana, dok je svežiji primer Poljske koja se praktično preselila 200 kilometara sa istoka na zapad posle Drugog svetskog rata
Piše Goran Nikolić
Datum: 18/03/2018

Demografska istorija Srba: Bio je to dug put na severozapad

Profimedia

Tendencija snažnog pomeranja srpskog stanovništva počela je sa turskom okupacijom, kada se pravoslavno stanovništvo severoistočne Srbije i Istočne Hercegovine (uključujući i Crnu Goru) preseljavalo u tzv. Krajine Osmanske i Habzburške imperije. Prvenstveno je reč o teritoriji današnje BiH, Hrvatske i južnog dela Vojvodine.

Srpska pravoslavna crkva, koja je obezbedila garancije za verska prava Srba, bila je odlučujući faktor u održavanju srpskog nacionalnog narativa. Nezaobilazna je uloga prvog (pećkog) patrijarha SPC, koji je bio brat Mehmed-paše Sokolovića, velikog vezira (neka vrsta premijera) Otomanskog carstva. Obezbedivši obnovu Srpske pravoslavne crkve i veliku teritoriju pod njenom nadležnošću, on je stvorio uslove za održavanje i čak širenje srpskog narativa u jednom od najtežih razdoblja naše istorije.

Posle Karlovačkog mira 1699. veliki deo teritorije Otomanskog carstva ustupljen je Beču, uključujući područja naseljena Srbima. Prepoznajući značaj ovog stanovništva kao čuvara granica, Austrija je pristala da prizna prava Srba, koji su je u velikom talasu naselili, posebno 1690. (Velika seoba), ostavljajući područja na Kosovu i delove centralne Srbije praktično nenaseljenim. Tokom 18. veka teritorije današnje centralne Srbije, prvenstveno njenog zapadnog dela, uglavnom su naseljavane iz Istočne i Stare Hercegovine (te se populacija centralne Srbije ušestostručila). Pravac kretanja je ponovo bio sa juga na sever.

Sledeće stoleće obeležiće tri važna demografska procesa za Srbe. Prvi i najvažniji bio je razvoj srpske države sa kojim je išao snažan porast stanovništva, ali i etnička homogenizacija. Drugi važan događaj bio je kada je Turska izgubila Bosnu i Hercegovinu, što je uticalo na etnički sastav stanovništva u korist Srba, koji prvi put postaju relativna većina u toj pokrajini. Treća tendencija bila je negativna za Srbe, jer je od početka 19. stoleća udeo srpskog stanovništva na području današnje Vojvodine konstantno opadao zbog stalnih imigracionih talasa Nemaca i Mađara.

Dvadeseti vek donosi stvaranje Jugoslavije koja je podstakla snažnu migraciju Srba, naročito prema prestonici. Komunistički režim od 1945. uticao je na dodatnu migraciju Srba, koji su napuštali Hrvatsku, BiH i Kosovo.

Raspad Jugoslavije tokom devedesetih stvorio je novu realnost, dodatno podstičući etničku homogenizaciju u gotovo svim republikama i pokrajinama SFRJ. Priliv Srba iz Hrvatske, Federacije BiH i sa Kosova povećao je srpsku većinu u Vojvodini, centralnoj Srbiji i RS. Sa druge strane, prisilna emigracija iz istih provincija snažno je smanjila udeo Srba na tim teritorijama.

 

 

Primer Crne Gore gde je etnička struktura heterogenija nego tokom SFRJ specifičan je i dominantno povezan sa razdvajanjem neke vrste zajedničkog crnogorsko-srpskog nacionalnog narativa. Pod uslovom da se negiranje srpskog narativa u Crnoj Gori ne obustavi, što je realna procena poznajući politički kredo rukovodstva te zemlje, kao i dela opozicije, očekivano je da se proces desrbizacije Crne Gore nastavi.

Suprotan trend evidentan je u BiH. Naime, BiH je jedna od retkih država u svetu koja nema jedinstven narativ koji prihvata ogromna većina stanovništva. Indikativno je da je tokom SFRJ jedini zajednički narativ za sve tri nacije u BiH bio jugoslovenski, dok su napori Austrougarske, kao i Visokog ureda za implementaciju mira da formiraju jednu naciju ili narativ u BiH bili potpuno neuspešni.

 

Broj Srba

Do početka 19. veka srpski narod bio je koncentrisan oko granica dveju carevina: austrijske i osmanske. Većina Srba živela je u područjima izvan današnje centralne Srbije koja je imala relativno malu populaciju od oko pola miliona. Naime, procenjuje se da je 1803. bilo oko 477.000 Srba na teritoriji Beogradskog pašaluka zajedno sa "šest nahija". Znatan broj Srba živeo je u BiH, gde je njihov apsolutni broj i udeo u populaciji teško proceniti, ali se može reći da njihov broj nije bio manji od 250.000 ni veći od 350.000.

 

Dvadeseti vek donosi stvaranje Jugoslavije koja je podstakla snažnu migraciju Srba, naročito prema prestonici. Komunistički režim od 1945. uticao je na dodatnu migraciju Srba, koji su napuštali Hrvatsku, BiH i Kosovo


Kada su u pitanju Srbi u današnjoj Vojvodini, 1787. ih je bilo 282.000, a 1828. godine 443.000 (ili 51,1% ukupne populacije). U Hrvatskoj (zajedno sa Slavonijom) Srbi su 1802. iznosili 26,7% stanovništva (335.000 osoba). Udeo Srba u Dalmaciji i Istri, gde je ukupno stanovništvo iznosilo 257.000, odnosno 95.000, bio je znatno niži, verovatno oko 15% ili nešto preko 50.000. Procenjeni broj Srba u četiri regije južne Srbije, koje su prisajedinjene našoj zemlji 1878, iznosio je oko 160.000-200.000, imajući u vidu njihov broj u prvom popisu koji je održan 1884. (ukupno stanovništvo ovih područja brojalo je 356.000). Što se tiče Srba početkom 19. stoleća u drugim pokrajinama, radi se o relativno malom broju, iako je njihov udeo u populaciji današnjeg Sandžaka, kao i Kosova, bio značajan. Stanovništvo Kneževine Crne Gore u 1882. iznosilo je 230.000 i znatno manje početkom 19. veka. Sabirajući sve pomenute brojeve, osim za Crnu Goru, došli smo do oko 1,7 miliona Srba početkom 19. stoleća.

Na osnovu onoga što znamo o broju Srba i njihovom učešću u populaciji svih ovih provincija, može se zaključiti da je borba za ujedinjenje "rasutog naroda" bila veoma teška. Naime, Srbi su bili snažna većina samo u današnjoj centralnoj Srbiji, dok je njihov udeo u stanovništvu na području danas zvanom Vojvodina, iako visok početkom 19. stoleća, snažno padao do 1918. godine. Udeo Srba u BiH rastao je tokom 19. veka, ali njihovo učešće u ukupnoj populaciji nikada nije prešlo 45%. Snažan pad udela Srba u ukupnom stanovništvu BiH, pojačan genocidom tokom Drugog svetskog rata (kojim je smanjeno učešće pravoslavaca u BiH za čak tri procentna poena), dešava se od sredine 20. stoleća.

 

Promene teritorija pod srpskom kontrolom

Dvadesetak godina nakon Drugog srpskog ustanka došlo je do proširenja teritorije pod kontrolom vlasti u Beogradu. Dok je područje Kneževine Srbije između 1815. i 1833. godine pokrivalo nepunih 24.000 km2, pripajanjem šest nahija koje je Karađorđe oslobodio tokom Prvog ustanka (koje su obuhvatale 14.180 km2) područje pod kontrolom Srbije povećalo se na skoro 38.000 km2. Drugo proširenje dogodilo se zajedno sa priznavanjem pune nezavisnosti zemlje 1878, kada su Srbiji dodata još četiri južna regiona, što je povećalo teritoriju zemlje na preko 48.000 km2. Tokom dva balkanska rata 1912/13, Kraljevina Srbija je skoro udvostručena, ali je samo deo anektiranih oblasti ostao pod kontrolom Beograda danas. Radi se o teritoriji južne Srbije (6.620 km2), što je pre svega današnji Sandžak, uključujući Preševsku dolinu. Potom je 1919. došlo do aneksije opština Dimitrovgrad i Bosilegrad, sa delom opštine Negotin (koji zajedno imaju površinu od 1.547 km2). Ako na to područje od oko 56.000 km2 dodamo severnu srpsku pokrajinu (21.506 km2), onda dolazimo do teritorije koja je danas efektivno pod kontrolom Beograda (77.474 km2).

Druga teritorija koju faktički kontrolišu Srbi je ona po kontrolom zvanične Banjaluke. Reč je o Republici Srpskoj koja ima, prema katastru, površinu od 24.617 km2. Sve zajedno, u 2018. dve vlade entiteta sa srpskim imenom kontrolišu površinu od 102.091 km2, ne računajući Distrikt Brčko (497 km2), koji je u vlasništvu i RS i Federacije BiH. Ova kombinovana teritorija je veća od Socijalističke Republike Srbije (88.361 km2) ili postkumanovske Srbije (oko 88.000 km2). Sa druge strane, ona je neuporedivo manja ako je uporedimo sa teritorijom pod faktičkom kontrolom Srba između dva svetska rata, posebno od avgusta 1939. do aprila 1941, koja je iznosila oko 166.000 km2, a koju je Vlada u egzilu planirala kao srpsku federalnu jedinicu tripartitne demokratske Jugoslavije (zajedno sa Banovinom Hrvatskom i Banovinom Dravskom). I famozni nikada potpisani Londonski ugovor iz 1915. nudio je Srbima znatno veću teritoriju. Međutim, očekujući pobedu Antante, a ne sanjajući da će komunisti sa antisrpskim konceptom organizacije zemlje ikada preuzeti vlast, Pašićeva vlada je, pokazalo se ispravno, procenila da će na kraju rata dobiti više. Područje pod današnjom kontrolom Srba je smanjeno i u poređenju sa etničkim teritorijama (opštine sa srpskom većinom posmatrane zajedno) u bivšoj Jugoslaviji.

 

Srbi su do 19. veka bili snažna većina samo u današnjoj centralnoj Srbiji, dok je njihov udeo u stanovništvu na području danas zvanom Vojvodina, iako visok početkom 19. stoleća, snažno padao do 1918. godine. Udeo Srba u BiH rastao je tokom 19. veka, ali njihovo učešće u ukupnoj populaciji nikada nije prešlo 45%


U Vojvodini je proces etničke homogenizacije spor ali konstantan. Prema popisu iz 1921. Srbi su činili samo 34% stanovništva, ali su udvostručili svoj udeo, na tačno dve trećine, po popisu 2011. godine. Veoma spor proces etničke homogenizacije dešava se i u centralnoj Srbiji, dok je rast udela Srba u RS verovatno najbrži. Može se proceniti da najmanje 90% ukupnog broja stanovnika RS čine Srbi, imajući u vidu podatke o rođenju, smrtnosti, broju osnovaca po nacijama, kao i izborne rezultate, što se znatno razlikuje od oficijelnih podataka sa popisa 2013, po kojima je udeo Srba u RS bio 81,5%. Trendovi ukazuju da je udeo nesrpskog stanovništva u RS u stalnom padu i vrlo je verovatno da sve 64 opštine RS imaju srpsku većinu.

U Srbiji broj opština sa mađarskom, bošnjačkom, albanskom, slovačkom i bugarskom većinom (apsolutnom i relativnom) jeste 19 od 170. Međutim, demografski trendovi ukazuju da će njihov broj pasti u narednih deset godina na 17, što je tačno desetina.

Ovo nije specifičan proces, već pravilo kada se posmatra istočna Evropa (npr. snažan pad udela Mađara u Rumuniji i Slovačkoj). Isključujući Jugoslaviju, ta tendencija je počela nakon Prvog svetskog rata, a na nju je snažno uticala prisilna migracija nakon Drugog svetskog rata. U SFRJ je stvaranje saveznih republika bilo glavni faktor koji je podstakao iste tendencije. Na primer, učešće Srba u svim jugoslovenskim pokrajinama, osim u Vojvodini i centralnoj Srbiji, opadalo je, dok su slični trendovi bili karakteristični i za Hrvate, ali ne i za Albance.

 

Kraj srpskog teritorijalnog pomeranja?

Kumulativno posmatrano, stalno stanovništvo Srbije i RS iznosi nešto preko osam miliona ljudi. Srbi čine oko 84% ukupnog stanovništva, dok je srpski maternji jezik za 88% kumulativne populacije Srbije i RS. Upoređujući ukupno srpsko stanovništvo početkom 19. veka sa 2018, može se videti da se ono učetvorostručilo. Što se tiče porasta broja Hrvata ili populacije Crne Gore u istom periodu, koji je utrostručen, može se reći da demografski Srbi ne stoje tako loše. S druge strane, broj stanovnika Velike Britanije je šest puta uvećan u odnosu na 1801. Ako se poredi sa vanevropskim zemljama u istom razdoblju, naš demografski skok je vrlo skroman (npr. dobar deo muslimanskih zemalja je uvećao populaciju po deset puta samo tokom poslednjih sto godina).

Dobrica Ćosić je rekao da Srbi dobijaju u ratu i gube u miru. Ali istina je kompleksna i verovatno suprotna kada se razmatra period od poslednjih skoro četvrt veka. Naime, ključni udarac za srpsku naciju bile su arbitrarne avnojevske granice koje nisu bile bazirane niti na etniji niti na istoriji (koji god da je pristup izabran, on bi za Srbe bilo daleko bolji). Etnička homogenizacija stanovništva karakteristična za praktično provincije socijalističke Jugoslavije, uglavnom je završena skoro potpunim iseljavanjem Srba iz Hrvatske, Federacije BiH i sa Kosova, kao i istim procesom kada su u pitanju Bošnjaci i Hrvati u RS (ovi procesi su drastično ubrzani međusobnim "etničkim čišćenjem" tokom ratova 1990-ih). Dakle, u Srbiji i RS, kao i u svim ostalim republikama bivše Jugoslavije (osim Makedonije gde se udeo Albanaca konstantno povećavao), uključujući i Kosovo, nacionalna homogenizacija, započeta još 1945, približila se kraju. Na kraju, može se reći da je na neki način srpsko nacionalno pitanje praktično rešeno, barem posmatrajući njegov demografski aspekt.


Ukupno komentara: 0



Sva polja su obavezna.